Jelena Milinković

IMAGO PESNIČKOG SVETA

(Jelica Kiso Crna sreća, Studentski kulturni centar Kragujevac, 2010)

„Čovek i knjiga, susret koji daruje preegzistentnu formu
preegzistentnoj materiji.“
J.K.

          U  poznatom eseju Tradicija i individualni talenat T.S.Eliot piše o načinu na koji bi savremeni čovek-pesnik trebalo da se odnosi prema književnoj prošlosti i tradiciji, za koje smatra da nisu samo nagomilane knjige i tekstovi na zaboravljenim policama biblioteka, već individualno pitanje i time stvar ličnog izbora, senzibiliteta i osećaja. Tradicija je, smatra Eliot, onaj korpus književnih tekstova prema kojima imamo aktivan odnos i koje smo inkorporirali u svoje iskustvo, na kome se formiramo kao pesnici, književnici, kritičari ili čitaoci. Pitanje odnosa prema književnom nasleđu, kao i pitanje kreiranja književno-istorijske vertikale izdvaja se kao jedno od značajnijih pitanja savremene poetičke i poetske misli, a ova vrsta promišljanja često predstavlja i izazovnu literarnu temu.
          Veoma zanimljiv način promišljanja ovog ponekad neodgonetljivog i često polemičkog pitanja daje nam u svojoj prvoj zbirci pesama Crna sreća pesnikinja Jelica Kiso. Autorka nizom pesama promišlja pitanje književne istorije i literarnu osu našeg čitalačkog iskustva, a odnos koji izgrađuje prema književnoj prošlosti nije jednoznačan, već pesnikinja nasleđeni materijal višestruko aktivira u svojoj poeziji dajući nam pesničku viziju ovog poretka. Književna prošlost se u Crnoj sreći aktuelizuje, ne samo kao tema, već i putem prepoznatljivih motiva i scena, prisustvom književnih i mitoloških ličnosti, kao i ličnosti pisaca, mnogobrojnim citatima, intertekstualnim vezama, aluzijama i paratekstualnim elementima. Književna istorija je izvor tema, motiva, scena, junaka i postupaka koji se aktivno tematizuju u ovoj zbirci, pa tako u pesmama srećemo Bodlera, Šlegela, Rablea, Eshila, Getea, Rasina, Šekspira, ali i antičke bogove i junake, Lilit, Hrista, Onjegina, Melmota, Hamleta, Vladimira i Estragona i mnoge druge ličnosti kulture, književnike i književne likove. Teme niza pesama su neke od prepoznatljivih i referentnih književnih pojava koje su obeležile pojedine epohe i koje su gotovo opšta mesta književnosti poput teme suvišnog čoveka, romantičarskog subjekta i njegovog patosa, ali i specifičnosti srednjovekovne književnosti ili narodnih bajki, kao i tematskog korpusa svetskog realizma i srpske modernističke proze. Autorka tematizuje i književne žanrove kao što su pripovetke i romani ili književne postupake poput književne montaže ili digresivnosti. Jelica Kiso u ovoj zbirci prema književnoj prošlosti zauzima složen odnos, tako da ona ipak nije isključivo izvor postupaka, likova, tema i motiva, već je i platforma na kojoj nastaje i sa koje izrasta Jeličina poezija, ali i neprekinuti niz u koji se autorka svojim pismom uključuje i prema kome se jasno sa stanovišta savremenog pesničkog trenutka pozicionira.
          Autorka u nekoliko poetički važnih pesama piše o književnoj istoriji kao o poretku u koji se svojom pesničkom delatnošću uključuje. U pesmama „Rodoslovi“, „Naslovi“, „Istorija“ Jelica Kiso jezičkim promišljanjem putem nabrajanja, fragmentarnosti i asocijativnosti stvara palimpsestični tekst ukazujući na zatvorenost kruga istorije umetnosti, na odnose između predaka i potomaka, kao i na razvoj literature od klinastog pisma do savremenog doba i stvara poeziju na tlu modernističkog eliotovskog ili paundovskog pesničkog modela, koja i pored svoje modernističke usmerenosti nije slepa za savremeni trenutak. Često granice između prošlog i sadašnjeg nisu dovoljno oštre, pa se tako pesmama zbirke Crna sreća izgrađuje pesnički svet svevremenosti i istovremenosti u kojem sve književne pojave postoje u sadašnjem trenutku, trenutku čitanja, promišljanja ili pisanja. U pesmi „Ispovest nemačkog klasika“ autorka otvoreno progovara o ovoj simultanosti književnih pojava i piše: Glas se svačiji čuje, urlikanje realista i idealista,/ vika dogmatičara i romantičara, nespretnih i nesretnih,/ treska tanjira, lom čaše, koještarije i hokus-pokus, a sličnu ideju pronalazimo i u pesmi „Nezavisni lavirinti“ u njenim uvodnim stihovima gde istovremeno bitišu npr.Remboov Pijani brod i futuristički časopisi.     
          Sa stanovišta odnosa prema književnoj istoriji, koja je čvrsto tlo na kome nastaje poezija Jelice Kiso, poetički je veoma značajna uvodna pesma zbirke „Gospodin Š.“, koja pored pitanja knjiženog nasleđa tematizuje i druga važna pitanja ove zbirke, poput teme lutalaštva i prokletstva pesnika. Ova pesma, smeštena na poetički važno prvo mesto u zbirci, u svom naslovu krije početno slovo Bodlerovog imena, a veliki pariski pesnik splina je i njen glavni junak. Uvodnom pesmom se na više nivoa ostvaruje odnos saglasja sa počecima moderne poezije: ne samo da je tema pesme prvi moderni pesnik, već je i ispevana bodlerovskim jezikom sa nizom sinestetičkih i oksimoronskih konstrukcija. Autorka nam ni u jednom trenutku eksplicitno ne kaže da je pesnik o kome piše Bodler, ali nam daje dovoljno jasnih tragova i naznaka, što na nivou stila, što na nivou leksike i tema, na osnovu kojih možemo nepogrešivo da zaključimo da je junak opisan kao: drčan u peru, spleenut, neizlečiv,/ crn, fantasta, mizantrop i divalj (...) gimnazijalac, pušač hašiša, demonski raspoložen,/raspevan na groblju, pratilac bezvrednih i ništice, koji voli mulatkinju i koga majka proklinje, a očuh tera na put u Kalkutu, niko drugi do Bodler. Pesma „Gospodin Š.“, koja ima i indikativan moto, Ars longa vita brevis, čitaocu donosi poetički važan dijalog između prvog modernog pesnika i pesničkog glasa u zbirci, pa tako čitamo stihove Tvoji snovi, moja opsesija/ Tvoja apsolutna prožimajuća saosećajnost,/ učešće do nemogućnosti, do zgađenosti, do kraja,/ dok pijem crnu tečnost s tvojih usana/ i preklinjem brzalicama ruševine i leševe da se pojave kao život (podvukla J.M.). Iz ovih i ostalih stihova pesme saznajemo da Bodlerova Zla Sreća postaje Crna Sreća lirskog glasa, a da iz dijaloga savremene pesnikinje i književne istorije, iz dijaloga čiji su akteri na suprotnim polovima istorije modernog pesništva, nastaje poezija.
          Aluzije na činioce književne prošlosti u ovoj zbirci su često sakrivene, čime pesnikinja stavlja čitaoce u ulogu svojevrsnih književnih detektiva, koji otkrivaju ko se krije iza opisa, aluzija, citata ili inicijala. Zanimljivi primer za ovu vrstu detektivske igre, na koju smo kao čitaoci pozvani, jeste pesma „Dva prijatelja“, koja istovremeno pokazuje koliko su važni pratekstualni elementi, kao što su motoi, za razumevanje ove poezije. Naime, pomenuta pesma ima moto Ništa se ne događa, niko ne dolazi,/ niko ne odlazi – strašno! koji je potpisan samo jednim slovom: B. Tek nakon razotkrivanja da je ovo citat iz čuvene Beketove drame Čekajući Godoa, dobijamo ključ za celovitije razumevanje pesme i aluzija u njoj, a pesmu potpuno drugačije čitamo shvativši da su dva prijatelja ili, kako ih pesnikinja naziva, dve Roršahove mrlje u delu Praznine ili dva ostatka i dva antitetička stvora, iskrena pokvarenjaka u stvari Vladimir i Estragon. Ovakve prikrivene aluzije i intertekstualne veze su nezaobilazan sloj pesama Crne sreće i njihovo hermeneutičko razotkrivanje donosi dodatna značenja i mogućnosti interpretacije, ali i dodatno uzbuđenje prilikom čitanja ove zbirke.  
          U motou jedne od poetički važnih pesama „O čoveku, licu tužaljke“ Jelica Kiso citira stihove iz rane Eliotove pesme „Ljubavna pesma J. Alfreda Prfoka“: I da li bi uopšte vredelo posle svega/ Da li bi zaista išta vredelo,/Posle tolikih sutona, avlija i rasutih ulica, Posle tolikih romana... Odabir ovih Eliotovih stihova nije nimalo slučajan i nasumičan, već duboko autoreferencijalan jer ukazuje na upitanost savremene poezije o svom zadatku i svrsishodnosti i na upitanost lirskog glasa zbirke Crna sreća o mogućnostima poezije nakon celokupne književne produkcije, na pitanje kako pisati dalje, upravo, nakon tolikih romana. Ovim citatom nas pesnikinja upućuje na modernističko pesničko nasleđe, asocijativno nas odvodi i do pomenutog Eliotovog eseja, ali takođe se pozicionira kao pesnikinja kojoj će osmišljavanje književne prošlosti, iznalaženje sopstvenih prethodnika, kako bi definisala sopstvenu sadašnjost, biti dominantna i gotovo opsesivna tema. Promišljanjem prethodnika autorka svoju ulogu pesnikinje skicira u dijalogu sa književnom prošlošću i izgrađuje poziciju sa koje je jedino u ovakvom dijalogu moguće dalje stvaranje. Ona svoj odnos prema događajima modernog i savremenog društva izgrađuje preko referenci na književnost, ali i na slikarstvo i film, čime ukazuje na prirodu savremenog bića koje ne sme da se ogluši o sve one činjenice kulture koji mu prethode. U nekoliko pesama autorka opisuje način na koji se stupa u polje poezije, pa tako u pesmi „O čoveku, licu tužaljke“piše: Razvaline u koje ulaziš kao da stupaš u svetilište/ u dom gde se najpre čuje lozinka, neodgonetljiva/ zveket kocke koja pada na gubilište, a u već pomenutoj uvodnoj pesmi svoje pesničko prokletstvo i svoju pesničku, lutalačku misiju osmišljava kao posledicu ispijanja crne tečnosti, tečnosti poezije sa usana velikog Bodlera, ukazujući time na neophodni transfer pesničkog iskustva. Autorka pokušava da osmisli i drugačiji odnos, pa tako u pesmi „Vlasnica majmuna“ želi da pokaže kako izgleda potpuni raskid sa tradicijom, kako izgleda biti rođen ispočetka i preispituje mogućnosti stvaralaštva u situaciji u kojoj ne postoji istorija. Junakinja ove pesme nakon odluke da istorije nema i da ne dozvoljava prodor poezije drugih u svoj (poetički) prostor ostaje umorna, u haotičnoj situaciji prazne sobe bez ičega, bez ijedne misli. Slična situacija da nakon odbacivanja prošlosti i skidanja naslaga istorije nema ničega, prikazana je i u pesmi „Kutija za papire“: u ovoj neobičnoj kutiji za papire, koja podseća na Vavilonsku biblioteku, nalaze se tragovi celokupnog ljudskog iskustva, koje pesnikinja naziva mapom budućeg graditeljstva. Skidanjem svih istorijskih naslaga junakinja pesme dolazi do najdaljeg dokumenta, koji je pločica na kojoj su urezani tragovi savremenog doba iz 1998. i to opisuje stihovima: Na dnu kutije za papire, na dnu tog bunara, najdalji dokument,/ pločica od cinka gde urezano stoji – ’98. godina, vreme mnogih/ smrti,/ vreme mobiliziranog prostora, razaranja, restrikcije, bankrota,/ vreme bekstva u bajke, u dimenzije prirodnog dobra i prirodnog zla. Ispod ovog vremena razaranja u duplom dnu kutije stoji jedno veliko Ništa/ prazna tajna u tajni. Ovim stihovima nam se ponovo sugeriše da nakon istorije, nakon njenog potpunog dekonstruisanja, odbacivanja, nepopravljivih trauma nema načina da se savremenost osmisli, nema kritičkog aparata kojim može savremeno iskustvo da se obuhvati. Stvarajući tekst sa naslagama kulture, sa aluzijama i citatima, fragmentaran i asocijativan, tekst koji je u svojoj biti palimpsest, autorka zbirke Crna sreća modelira ideju kojom svoju poziciju savremene pesnikinje definiše isključivo u dijalogu sa proteklim, prethodnim i koja i savremeni trenutak pesnički i misaono osmišljava putem književne tradicije koja joj je čvrsto uporište.  
          Pored pesama koje se tematsko-motivski grupišu oko pitanja književne dijahronije, i šire umetnosti i kulture, važno je kao jedan od mogućih tematskih krugova zbirke izdvojiti autopoetičke pesme; jer paralelno sa promišljanjem prethodnih poetika Jelica Kiso promišlja i sopstvenu poetiku. Pored velikog broja pesama koje su propraćene aluzijama na samu zbirku ili na njen bodlerovski naslov, u kojima se suptilno i nenametljivo ostvaruje unutrašnja dijalektika zbirke, značajne su i one pesme koje nastaju kao njen metatekst, kao pesme o pesmama poput pesama Belo platno i Književna montaža u kojima se književno stvaralaštvo poredi sa slikarskim tehnikama ili poput tri pesme koje problematizuju poetiku naslova Naslovi, Naslovi drugog pokušaja i Treći naslovi. U pesmama o naslovima autorka nagomilavanjem simboličkih, intertekstualnih i značenjem prenapregnutih reči i sintagmi ukazuje na način na koji nastaju njene pesme: ona se kreće od naslova, imena, zvučne sintagme ili književne situacije stvarajući razgranatu pesmu putem asocijacija i digresija, uobličenu veštim korišćenjem jezika, kojim se postiže izvanredna slikovitost i često snažna dramatičnost pesme. Međutim, veoma su značajne autopetičke pesme koje objašnjavaju pesničke postupke kojima se pesnikinja koristi. Ovde bi trebalo izdvojiti pesmu Digresije, u kojoj Jelica otvoreno govori o digresivnosti i asocijativnosti kao tekstualnim događajima, koji su značajni događaji i njenog teksta, te piše: U digresijama je krug./ U priči, one su ključ, neprelazne pojave, retardi,/ otvoreni na višem planu priče ili dalje: Najlepša je asocijativna veza koja nekom svojom mekom šupljinom curi, ili kasnije u pesmi: zagrade, tobož u ulozi manje važnih delova, predstavljaju unikatnu vrednost. Asocijativnost i digresivnost su dva postupka koji dominiraju u poeziji Jelice Kiso i snaga njenog poetskog izraza leži između ostalog u načinu na koji koristi jezik stvarajući veze između reči i slika koje su često nastale kao niz slobodnih, ali jezički čvrsto uvezani i isprepletenih asocijacija. Ovom pesmom autorka nam daje ključ za razumevanje i poredi svoj postupak sa asocijativnošću rečnika, koji je u isto vreme i najneslobodnija, ali i najslobodnija knjiga i poredak: Opet, zaključak je epicentrični povod našeg ispada/ na planu koji ne razume glavnicu/ nego egzistira samostalno, kao rečnik koji vuče reč, uvlači je u reč, razrečuje. Pored pesme Digresije treba izdvojiti i sjajnu nenaslovljenu pesmu koja počinje stihom Ulazak u svet pesme, pogled iznutra koja obiluje referencama i koja na nekoliko planova preispituje prirodu pesnika i same pesme, ali i moć pesničkog jezika i neprocenjivu simboličku moć književnosti. U ovoj pesmi autorka piše o pisanju i čitanju kao o dva istovetna procesa te nas stavlja u prijatnu čitalačku zabunu ostajući zagonetna da li govori o ulasku u svet svoje pesme, koju piše, ili govori o svom čitalačkom iskustvu tuđe poezije ili što je najverovatnije i o čitanju i o pisanju kao o dva nerazdvojiva procesa. Prilaz pesmi autorka slikovito opisuje sledećim stihovima: Prilaz podseća na grad pod maglom, to je bajka ili triler./ Prilaz pesmi – nov kao otkriće, kao blesak;/ vatromet proizveden iz njene ubitačnosti, a zaključuje stihovima kojima definiše: Pesma je intenzivno stilizovana, oivičena belinama, čipkom,/ ograničena stihom, neograničenom putenošću,/ ugrađena u trope, u jake ženske noge, u snazi da izdrži. Srceparajući ukras, čista košulja. Kao značajne autopoetičke pesme trebalo bi izdvojiti i pesmu o jeziku „Čitanje jezika“ u kojoj nalazimo stihove: Telo jezika i jaz jezika – sama suština pesništva./ Telo kao telo Književnosti. Jaz kao prostor ili pesmu „O originalu“ u kojoj se problematizuje mogućnost originalnosti savremenog umetničkog dela, gde nalazimo gotovo manifestene stihove: Genijalna ludost je udarac svemu što je konvencija,/ubojito oružje za one koji misle statično i nepromenljivo./ Protiv stereotipa, protiv koncepata,/ protiv pravaca – genijalna ludost koja uvek prati spiralu (...) jer spirala ide u visine, u fikciju koja je sve čistija,/ koja nas dovodi do pojmova, do matrice ili pesmu Specimeni gde se pesnikinja osvrće na pitanje kako pisati.
          Jedna od dominantnih tema ove zbirke jeste i tema lutalaštva koja je u direktnoj vezi sa likom savremenog pesnika, koji je najčešći junak ili junaknja ovih pesama, a koja se aktuelizuje uvođenjem poznatih lutalica književnosti, predstavljanjem pesnika kao lutalice, ali i razmatranjem lutalaštva po sebi u okviru koga se skicira položaj savremenog pesnika, koji često ne može biti ukorenjen u jednom, već je njegovo usmerenje policentrično, a oslonac višestruk.
          U vezi sa lutalaštvom i još više sa slikom savremenog pesnika jeste i položaj lirskog subjekta u ovoj zbirci. U većini pesama lirsko ja je odsutno iz teksta, a stihovi nam se saopštavaju iz naizgled objektivne udaljene perspektive, glasom koji beleži opaženo ili mišljeno. Zbog toga su poetički i značenjski važna ona mesta u zbirci u kojima lirsko ja progovara iz prvog lica, poput citiranih stihova iz uvodne pesme. Međutim, odnos pesnikinje prema govoru iz prvog lica i prema ispovednom je vidljiv u pesmama u kojima se u isto vreme i uvodi i dekonstruiše lirsko ja, kao u pesmi „Patnja (romantičarsko vladanje)“, gde se pesnikinja polemički osvrće na romantičarsko prvo lice suprotstavljajući romantičarskom patosu studiju o čoveku, a duboko ličnom, depersonalizovani romatizam. Slično, u pesmi „Niti i razlomljeno“ prisutno prvo lice govori o neophodnosti dezertiranja iz teksta i o bezmernom odsustvu, a u pesmi Pitanja, nedokučivosti, tajne pesnikinja, takođe, progovara o odsutnosti, kao proizvodu usamljenosti, koja treba da omogući vrhunski izraz onog najličnijeg, gde bi neko nad-ja objektivno progovaralo o onom suštinskom i najdublje ličnom, tako da se njegovo prisustvo ne oseća u tekstu.   
          Većinom svojih pesama autorka  daje svoju pesničku viziju savremenog pesnika, a preko ove slike često odlazi dalje govoreći o čoveku uopšte stvarajući pri tom duboko refleksivnu liriku koja se ostvaruje veoma uspelim i izgrađenom jezičkim izrazom koga odlikuje sa jedne strane narativnost, a sa druge strane neobična slojevita metaforičnost i neprozirnost. Autorka stvara veoma uspelu poeziju koja nastaje snažno oslonjena na modernističko nasleđe, kome pristupa sa svešću i znanjem savremene pesnikinje, koja poseduje ne samo kolektivno i lično iskustvo prethodnih decenija, već i iskustvo i znanje o savremenim lingvističkim i poetičkim tendencijama. Ovakvim ukrštajem je ostvarena poezija koja je u isto vreme oslonjena i na temelje književne tradicije i na savremenu misao, koja je u isto vreme i tradicionalna i avangardna. Izraz Jelice Kiso svakako predstavlja autentičan pesnički glas na našoj savremenoj pesničkoj sceni, a zbirka Crna sreća nam donosi poeziju specifičnog jezičkog senzibiliteta, koja se nalazi u samom vrhu savremene pesničke produkcije.